پرسش
آیا افراد ناقص العقل (از نظر عقلی نه کاملا سالم و نه کاملا دیوانه) دارای مسیولیت کیفری می باشند؟
نظر و پاسخ
تشخیص موضوع در فرض مطروحه با لحاظ شرایط مقرر در ماده ۱۴۹ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ (اختلال روانی به نحوی که فاقد اراده یا قوه تمییز باشد) با متخصصین (پزشکان قانونی یا کارشناسان رسمی دارای صلاحیت مربوط) است و قاضی باید مطابق نظر تخصصی ایشان رفتار کند.
در حقوق کیفری، افراد از نظر عقلی به سه دسته تقسیم می گردند: عاقل، دیوانه و دسته سوم افرادی هستند که از یک طرف در تعریف مجنون موضوع ماده ۱۴۹ قانون مجازات اسلامی قرار نمی گیرند و از طرف دیگر متعارفان عاقل هم نیستند. سن عقلی این افراد کمتر از سن جسمی آن ها بوده که در فقه معتوه نام دارند. در کتب فقهی عته معادل و مصداق نقیصه عقلی و کلمه معتوه که در کتب مختلف فقهی به کار رفته است اسم مفعول از کلمه عته می باشد. عته در لغت به معنای عدم تشخیص و تمیز، عدم درک و نادانی آماده است و در اصطلاح فقهی حالتی است که شخص به رغم آن که عرفا دیوانه تلقی نمی شود، به واسطه خلقت ناقص عقل، امر و نهی و حسن و قبح را نمی فهمد. در روایت صحیه ای از امام صادق (ع) صراحتا عنوان معتوه به کار رفته است و در این روایت معتوه هم سنگ مجنون دانسته شده است؛ نتیجتا اولا؛ با عنایت به ماده ۱۴۰ قانون فوق الذکر که شرط مسیولیت کیفری را داشتن عقل عنوان داشته، معتوه که ناقص العقل است در صورت ارتکاب جرم، فاقد مسیولیت کیفری است. ثانیا؛ شخص ناقص العقل فاقد ادراک و قدرت تمیز بوده و به دلیل این نقص اهلیت جزایی وی مخدوش است. ثالثا؛ اگرچه قانونگذار صراحتا در این خصوص تعیین تکلیف ننموده اما با توجه به استدلال بند اول و دوم و رجوع به منابع معتبر فقهی که در فوق اشاره شد، این اشخاص فاقد مسیولیت کیفری می باشند.
رده:نشست های قضایی سال ۱۴۰۰